Azbest – czym jest, dlaczego jest niebezpieczny i jakie mamy obowiązki

Czym jest azbest?

Azbest to ogólna nazwa grupy naturalnych minerałów o włóknistej strukturze. Jego nazwa pochodzi z języka greckiego i oznacza „niezniszczalny”. Charakteryzuje się wyjątkowymi właściwościami m.in. odpornością na bardzo wysoką temperaturę (nawet do blisko 1500°C), dużą wytrzymałością mechaniczną oraz dobrą izolacyjnością cieplną i elektryczną. To właśnie te cechy sprawiły, że przez wiele lat był uznawany za „materiał idealny”. Niestety, po wielu latach użytkowania odkryto, że materiał jest również silnie rakotwórczy.

Jak powstał azbest?

Azbest jest minerałem naturalnym – powstaje w wyniku procesów geologicznych zachodzących w skorupie ziemskiej. Tworzy się w skałach metamorficznych, gdzie pod wpływem wysokiego ciśnienia i temperatury powstają włókniste struktury krzemianowe. Nie jest więc materiałem sztucznym – człowiek jedynie wydobywał go  
i przetwarzał.

Do czego był wykorzystywany? 

Największą popularność azbest zdobył w XX wieku, szczególnie w budownictwie i przemyśle. Stosowano go m.in. do: 

• pokryć dachowych (tzw. eternit),
• płyt elewacyjnych i balkonowych,  
• rur wodociągowych i kanalizacyjnych,  
• izolacji termicznej i przeciwpożarowej,  
• okładzin hamulcowych i sprzęgieł. 

Rys. 1. Wiele pokryć dachowych oraz elewacji z wyrobów zawierających azbest wciąż nie zostało unieszkodliwionych.  

W Polsce szczególnie popularny był w drugiej połowie XX wieku.

Kiedy odkryto, że azbest jest szkodliwy?

Pierwsze podejrzenia pojawiły się już na początku XX wieku, ale dopiero w jego drugiej połowie jednoznacznie potwierdzono jego silne działanie rakotwórcze. 

Dziś wiadomo, że: 

•  włókna azbestu są mikroskopijne i łatwo dostają się do płuc,  
•  organizm nie potrafi ich usunąć,  
•  choroby mogą ujawnić się dopiero po 10–40 latach.  

Powoduje m.in.: 

• pylicę azbestową (azbestozę),  
• raka płuc,  
• międzybłoniaka opłucnej (bardzo groźny nowotwór).  

Kiedy zakazano stosowania azbestu? 

W 1997 roku weszła w życie ustawa zakazująca stosowania azbestu, a rok później zakończono w Polsce produkcję wyrobów azbestowych. W 1999 roku wprowadzono zakaz obrotu azbestem.  

Ile azbestu pozostało i do kiedy trzeba go usunąć?

Zgodnie z danymi dostępnymi w Bazie Azbestowej Ministerstwa Rozwoju i Technologii, zinwentaryzowanych i nieuszkodliwionych pozostaje ponad 7 milionów ton wyrobów zawierających azbest.  

Zgodnie z Programem Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2009-2032 (POKzA 2009-2032) wszystkie wyroby zawierające azbest muszą zostać usunięte do 2032 roku. Jednak raporty wskazują, że tempo usuwania jest zbyt wolne i termin może nie zostać dotrzymany. Wg raportu NIK z 2022 roku w obecnym tempie  wyroby azbestowe zostaną usunięte za około 60 lat. https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/usuwanie-azbestu.html  

Obowiązki mieszkańca

Jeśli w swoim gospodarstwie posiadasz wyroby z azbestu (np. dach z eternitu), masz obowiązek: 

• zgłosić jego posiadanie do urzędu gminy (jeżeli nie jesteś pewien, czy zgłaszałeś lub może gmina przeprowadziła inwentaryzacje na swoim terenie, spytaj w swoim urzędzie). Możesz również sprawdzić czy twoja nieruchomość znajduje się w elektronicznym Systemie Informacji Przestrzennej do monitorowania realizacji POKzA 2009-2032 https://esip.bazaazbestowa.gov.pl/
• kontrolować stan techniczny materiału,  
• nie usuwać go samodzielnie,  
• zlecić usunięcie wyłącznie wyspecjalizowanej firmie.  

Samodzielne usuwanie wyrobów z azbestu jest nielegalne i niebezpieczne.

Obowiązki gminy

Gmina ma obowiązek: 

• prowadzić ewidencję (bazę azbestową https://bazaazbestowa.gov.pl/pl/),  
• informować mieszkańców o zagrożeniach,  
• organizować i współfinansować usuwanie azbestu,  
• kontrolować postęp usuwania wyrobów azbestowych.  

Jak wygląda usuwanie azbestu przez profesjonalną firmę? 

Rys. 4 Usuwanie wyrobów azbestowych należy powierzyć wyspecjalizowanej firmie. Po zdjęciu azbest powinien zostać odpowiednio zabezpieczony.

Proces usuwania jest ściśle kontrolowany i obejmuje: 

• Zgłoszenie prac do odpowiednich instytucji (sanepid, nadzór budowlany).  
• Zabezpieczenie terenu i użycie specjalistycznych środków ochrony.  
• Demontaż na mokro (aby ograniczyć pylenie).  
• Szczelne pakowanie w folię i oznakowanie jako odpad niebezpieczny.  
• Transport do specjalnych składowisk.  
• Utylizacja (składowanie) – nie wolno go ponownie używać.  

Podsumowanie 

Azbest był przez lata niezwykle popularnym materiałem budowlanym, ale okazał się jednym z najbardziej niebezpiecznych dla zdrowia. Dziś jego stosowanie jest zakazane, a Polska realizuje program całkowitego usunięcia do 2032 roku.

Najważniejsze zasady:

• nie usuwaj azbestu samodzielnie,  
• zgłoś wyrób z azbestu do gminy,  
• współpracuj wyłącznie z uprawnionymi, profesjonalnymi firmami.  

Więcej informacji o usuwaniu azbestu znajduje się na stronie Ministerstwa Rozwoju i Technologii https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/Usuwanie-azbestu